Infrastruktura - Środowisko - Energetyka Jądrowa
Dodatek lobbingowy do "RZECZPOSPOLITEJ".
23 marca 2010 r.

in english

Postulaty pod adresem Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej

Mirosław Lewiński, dyrektor Departamentu Energii Jądrowej w Ministerstwie Gospodarki

Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej w Wiedniu (MAEA), w obliczu nowych zadań i funkcji niezbędnych do sprostania rosnącemu zapotrzebowaniu na jej usługi w okresie najbliższego dziesięciolecia, musi być decyzją państw członkowskich wzmocniona: kompetencyjnie, materialnie, kadrowo i technologicznie. Biorąc pod uwagę głównie rosnące ceny paliw i energii oraz konieczność zapobiegania niekorzystnym globalnym zmianom klimatycznym - szczególnie spowodowanym przez energetykę, w najbliższej przyszłości należy przewidywać rozwój energetyki jądrowej jako najważniejszej opcji zdolnej do złagodzenia negatywnych skutków tych zjawisk.

Aktualnie realizowany model współpracy międzynarodowej na świecie zapewnia co prawda rozwój bezpiecznej i niezawodnej energetyki jądrowej, ale nie przyczynia się dostatecznie do nierozprzestrzeniania broni jądrowej (nieproliferacji). MAEA powinna więc jak dotychczas wspierać państwa początkujące w dziedzinie atomistyki w zakresie budowy pewnej i bezpiecznej oraz nieproliferacyjnej energetyki jądrowej (w skrócie państwa początkujące). Wymaga to przejęcia przez Agencję nowych funkcji koordynacji prac badawczo-rozwojowych (RD&D) na całym świecie nad efektywniejszymi ekonomicznie, bezpieczniejszymi i "nieproliferacyjnymi" technologiami reaktorowymi, szczególnie nad generacją IV reaktorów jądrowych.

W komunikacie sekretarza generalnego Komisji Europejskiej do Rady i Parlamentu Europejskiego z 28 maja 2008 r. dot. bezpieczeństwa jądrowego oraz ochrony materiałów i instalacji jądrowych jako problemu międzynarodowego (COM (2008) 312) stwierdza się, że bezpieczeństwa jądrowego (bezpiecznego projektowania, eksploatacji i likwidacji obiektów jądrowych oraz uregulowania kwestii postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym) nie można rozpatrywać w oderwaniu od ochrony instalacji i materiałów jądrowych (fizycznego zabezpieczenia tych instalacji i handlu materiałami, kontroli odpadów promieniotwórczych oraz wykrywania i reagowania na awarie jądrowe). Komisja zaleca MAEA współpracę z inicjatywą międzynarodową Światowe Partnerstwo Energetyki Jądrowej GNEP (Polska przystąpiła do niego 16 września 2007 r.). Konsorcjum zaawansowanych krajów partnerskich dostarcza krajom początkującym, na zasadach komercyjnych w ramach GNEP, energetyczne reaktory jądrowe oraz na zasadach leasingowych - paliwo jądrowe. W komunikacie KE proponuje się ponadto wprowadzanie odpowiednich klauzul nieproliferacyjnych do umów zawieranych z krajami trzecimi, podpisywanie protokołów ustaleń (wymiany dobrych praktyk) i ratyfikację wiedeńskiej konwencji z 8 lipca 2005 r. o ochronie fizycznej materiałów i obiektów jądrowych. Europejska Wspólnota Energii Atomowej EURATOM może podpisywać umowy o współpracy z głównymi dostawcami paliwa jądrowego, zawierające klauzule o pokojowym wykorzystaniu materiałów jądrowych.

Należy uzupełnić zakres i zmienić formy usług świadczonych przez MAEA tak, by starania państw początkujących o zapewnienie sprawnego systemu postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym kończyły się sukcesem. Poszerzona powinna być działalność Agencji w zakresie harmonizacji międzynarodowych standardów bezpieczeństwa jądrowego i harmonizacji procesu licencjonowania dla nowych modeli reaktorów jądrowych.

MAEA powinna zaproponować nowe regionalne mechanizmy gwarantujące pewność dostaw paliwa dla elektrowni jądrowych początkujących i rozwijających się państw członkowskich, w tym: banki wzbogaconego paliwa uranowego, wielonarodowe zarządzanie cyklem paliwowym, prognozowanie światowych zasobów uranu, badania nad zastosowaniem toru w cyklu paliwowym itp.

Kluczowa rola w działalności MAEA powinna przypaść w przyszłości bezpieczeństwu jądrowemu. Nastąpił bowiem ponad tysiącprocentowy przyrost wolumenu materiałów promieniotwórczych i taki trend światowy może utrzymać się w przyszłości. Część krajów winna podpisać Dodatkowy Protokół, gdyż dotychczasowy zakres informacji na temat bezpieczeństwa jądrowego napływających z poszczególnych krajów nie spełnia standardów. MAEA powinna diagnozować państwa z punktu widzenia wymogów Konwencji o nieproliferacji broni jądrowych (Non-Proliferation Treaty - NPT). Dla zwiększenia stopnia transparentności konieczne będzie rozszerzenie palety stosowanych środków MAEA i wprowadzenie ich także Protokołem Dodatkowym.

MAEA winna podjąć ściślejszą współpracę z państwami członkowskimi odnośnie zapewnienia łącznie efektywnych warunków bezpieczeństwa, nieproliferacji i ochrony fizycznej materiałów promieniotwórczych dla zaawansowanych cykli paliwowych. Choć odpowiedzialność za bezpieczeństwo jądrowe jest niezbywalnym prawem i obowiązkiem każdego państwa, to MAEA - ze względu na pozycję, potencjał i możliwości - powinna pełnić kluczową rolę w identyfikacji zagrożeń terroryzmu jądrowego w skali globu ziemskiego. Ryzyko rozprzestrzenienia materiałów promieniotwórczych istnieje także w procesach - z założenia - pokojowego wykorzystywania energii jądrowej. Podmioty niepaństwowe bowiem są zdolne do wykorzystania technologii jądrowych do celów terrorystycznych lub innych przestępczych.

MAEA może prowadzić w skali całego świata negocjacje w celu zawierania porozumień o wprowadzaniu standardów bezpieczeństwa jądrowego i nadzoru nad ich stosowaniem w konkretnych państwach. KE zaleca wspieranie rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1540 z kwietnia 2004 r. i uchwalania przepisów krajowych efektywnie przeciwdziałających terroryzmowi nuklearnemu i przemytowi materiałów promieniotwórczych. MAEA może więc rozszerzyć działalność mającą na celu zabezpieczenie najbardziej zagrożonych źródeł promieniotwórczych na świecie przed przemytem i kontynuować działania mające na celu przygotowanie państw do poradzenia sobie z konsekwencjami zdarzeń radiacyjnych.

Mimo że bezpieczeństwo jądrowe w ostatnich dekadach ulegało stałej poprawie, to ryzyko awarii każdego z czynnych reaktorów powinno nadal być zmniejszane do minimum. Działalność MAEA w zakresie stałego doskonalenia procedur globalnego bezpieczeństwa jądrowego będzie miała znaczenie kluczowe. Na bazie wiedzy, doświadczenia i wymiany doświadczeń przez szkolenia za granicą, Agencja winna dążyć do utworzenia światowej sieci bezpieczeństwa jądrowego.

Państwa członkowskie i MAEA powinny wspomóc państwa początkujące w sferze programów budowy infrastruktury jądrowej, w tym instytucji niezależnego dozoru jądrowego oraz zapewnienia kultury bezpieczeństwa jądrowego.

W zakresie pomocy technicznej dla państw rozwijających się, MAEA powinna skoncentrować działania na zastosowaniach technologii jądrowych w medycynie, rolnictwie, przemyśle, ochronie środowiska i hydrologii oraz w naukach biologicznych i fizyce. Ma to aspekt humanitarny - jako wkład w podwyższanie poziomu życia ludności tych krajów i utylitarny - budowania pozycji Agencji w świecie. Proponowane programy współpracy technicznej dla krajów rozwijających się muszą być zróżnicowane i dostosowane do ich potrzeb.

Statutowym celem MAEA jest dążenie do rozszerzenia wkładu energii jądrowej na rzecz pokoju, zdrowia i dobrobytu ludzkości oraz zapewnienie możliwie najszerszej jej kontroli, by nie była wykorzystywana w celach wojskowych. Regularny budżet MAEA w 2009 r. wynosił 296,314 mln EUR i 85 mln EUR na Fundusz Współpracy Technicznej (FWT), zaś składka Polski 0,217 mln USD i 0,944 mln EUR. Stosunkowo niska składka członkowska Polski wpłacana do budżetu regularnego MAEA, w warunkach przygotowania i wdrożenia Programu polskiej energetyki jądrowej, powoduje, że bilans kosztów i korzyści członkostwa naszego kraju w tej organizacji jest korzystny.

www.mg.gov.pl